Respons

Onderzoek wordt meestal uitgevoerd om iets over de gehele populatie te zeggen. Als de populatie erg groot is of oneindig wisselt (als gevolg van nieuwe aanwas en mortaliteit) is het zelfs niet eens mogelijk om ieder lid in het onderzoek te betrekken. Gelukkig is het ook niet altijd nodig om bij ieder lid uit de populatie de gegevens te verzamelen. Met behulp van de inferentiële statistiek kan er ook iets over de populatie worden gezegd als men slechts de gegevens heeft van een beperkt aantal leden van die groep. Deze groep noemt men de respons.

Voor het trekken van (statistisch onderbouwde) conclusies uit de gegevens is een minimum respons vereist. Dit is dus het minimale aantal onderzoekseenheden waarbij gegevens moeten worden verzameld. Als er iets meer zijn, is dat op zich niet zo erg, maar het mogen er ook weer niet heel erg veel meer zijn. (We gaan er hier niet verder op is, zie daarvoor steekproefgrootte.) Verder is het bekend dat niet iedereen die men vraagt (of ieder object dat men selecteert) daadwerkelijk aan het onderzoek deelneemt. Dit noemt men de non-respons. Op de een of andere manier is er vrijwel altijd sprake van uitval. Dit heeft tot consequentie dat er altijd iets meer personen (of objecten) moeten worden geselecteerd. Het geselecteerde aantal personen (of objecten) noemt men de steekproef.

Bij onderzoek is er dus eigenlijk altijd sprake van drie niveau’s: populatie –> steekproef –> respons. Het kan voorkomen dat de populatie en de steekproef precies met elkaar overeenkomen, of dat de steekproef en de respons met elkaar overeenkomen. Het is zelfs mogelijk dat de respons en de populatie met elkaar overeenkomen. In de praktijk zal dit echt zelden het geval zijn.

Bij de termen steekproef en respons wordt soms een bijvoeglijk naamwoord toegevoegd: bruto of netto.
     

Stel dat men de populatie goed en eenduidig heeft gedefinieerd, bijvoorbeeld alle inwoners van Amsterdam. Vervolgens trekt men uit het bevolkingsregister van Amsterdam een steekproef. Dat levert een lijst met namen en adressen op. Bij een nadere beschouwing van die lijst blijkt dat een deel van de personen die op de lijst staan niet in Amsterdam wonen. Die moeten dus uit de steekproef worden verwijderd. De lijst met aangeleverde namen is de bruto steekproef, de lijst met personen die uiteindelijk worden benaderd is de netto steekproef.
     

De personen in de netto steekproef stuurt men een schriftelijke vragenlijst. Degenen die deze vragenlijst ingevuld terugsturen zijn de respondenten. (De groep respondenten is de respons.) Sommige respondenten sturen de vragenlijst blanco retour, en weer andere vullen zulke rare antwoorden in dat men niets aan de gegevens heeft. De groep personen die de vragenlijst heeft teruggestuurd noemt men de bruto respons; de groep personen die de vragenlijst met bruikbare antwoorden heeft teruggestuurd noemt men de netto respons.
     

Tussen bruto en netto steekproef, en tussen bruto en netto respons zitten normaal gesproken geen grote verschillen. Is dat wel het geval dan is er iets raars aan de hand dat nader uitgezocht moet worden.

De laatste jaren is er enige spraakverwarring in deze terminologie. Sommige onderzoekers stellen de netto steekproef gelijk aan de respons. Zij gebruiken dus drie termen: populatie –> bruto steekproef  –> netto steekproef. Uit de context is vaak wel af te leiden dat zij met de netto steekproef de respons bedoelen, maar vaak is dat ook nog wel eens verwarrend.

© Foeke van der Zee / BMOOO - Woordenboek onderzoek, methodologie en statistiek

Zie ook:
- steekproef
     - steekproefgrootte
     - steekproefgrootte berekenen
     - steekproeftrekken
- representativiteit
- respons
- oorzaken van non-respons
- non-respons onderzoek
- uitval (selectieve, differentiële, legitieme en ongeoorloofde)